تأثیر موسیقی بر سالمندان؛ از خاطرات و آرامش تا ارتباط اجتماعی

موسیقی بخشی از زندگی بسیاری از ماست؛ از لالایی‌هایی که در کودکی شنیده‌ایم تا ترانه‌هایی که با سال‌های جوانی، دوستان، خانواده و خاطرات مهم زندگی‌مان گره خورده‌اند.

برای سالمندان، موسیقی می‌تواند چیزی بیشتر از یک سرگرمی ساده باشد. گوش دادن به موسیقی موردعلاقه، آواز خواندن، نواختن ساز یا شرکت در فعالیت‌های گروهی موسیقی می‌تواند فرصتی برای لذت، ارتباط با دیگران و یادآوری خاطرات شخصی ایجاد کند.

پژوهش‌های انجام‌شده روی سالمندان و افراد مبتلا به اختلال شناختی نیز نشان داده‌اند که مداخلات مبتنی بر موسیقی می‌توانند در برخی شرایط با بهبود خلق‌وخو، کاهش اضطراب و حمایت از عملکرد شناختی همراه باشند؛ البته میزان این اثر به نوع فعالیت، شرایط فرد و نحوه اجرای آن بستگی دارد.

پس اگر پدر یا مادرتان هنوز با شنیدن یک آهنگ قدیمی لبخند می‌زنند، شاید ارزش داشته باشد موسیقی را بیشتر وارد زندگی روزمره‌شان کنید.

چرا موسیقی برای سالمندان اهمیت دارد؟

موسیقی می‌تواند هم‌زمان چند بخش از تجربه انسانی را درگیر کند: شنیدن، توجه، حرکت، احساس، خاطره و ارتباط اجتماعی.

به همین دلیل، فعالیت‌هایی مانند گوش دادن به موسیقی، آواز خواندن یا نواختن ساز فقط فعالیت‌های تفریحی نیستند و می‌توانند به شکل‌های مختلف در یک سبک زندگی فعال و اجتماعی سالمندان قرار بگیرند.

البته باید بین «موسیقی برای سرگرمی و حال خوب» و «موسیقی‌درمانی» تفاوت قائل شویم. موسیقی‌درمانی یک مداخله تخصصی است که توسط متخصص آموزش‌دیده و با هدف درمانی مشخص انجام می‌شود. گوش دادن به آهنگ موردعلاقه در خانه، هرچند می‌تواند تجربه‌ای لذت‌بخش و مفید باشد، به‌خودی‌خود موسیقی‌درمانی محسوب نمی‌شود.

موسیقی و حافظه؛ چرا یک آهنگ قدیمی می‌تواند خاطرات زیادی را زنده کند؟

یکی از جالب‌ترین تجربه‌ها درباره موسیقی، ارتباط آن با خاطرات شخصی است.

ممکن است یک سالمند نام فردی را که به‌تازگی دیده به یاد نیاورد، اما با شنیدن آهنگی از دوران جوانی بتواند بخشی از خاطرات آن دوره را به یاد بیاورد یا احساسات مرتبط با آن را تجربه کند.

پژوهش‌ها نیز به نقش موسیقی در برانگیختن خاطرات زندگی شخصی یا autobiographical memories توجه کرده‌اند. با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که موسیقی می‌تواند حافظه افراد مبتلا به آلزایمر را به‌طور قطعی «برگرداند» یا بیماری را درمان کند. شواهد درباره تأثیر موسیقی بر انواع مختلف حافظه همچنان محدود و ناهمگون است. (PubMed Central (PMC))

آهنگ‌های آشنا چرا اهمیت بیشتری دارند؟

برای بسیاری از افراد، موسیقی با دوره خاصی از زندگی، یک شخص، یک مکان یا یک خاطره پیوند دارد.

به همین دلیل، وقتی می‌خواهید برای والدینتان موسیقی انتخاب کنید، لازم نیست حتماً سراغ موسیقی‌ای بروید که از نظر شما آرامش‌بخش است.

گاهی آهنگی که برای خودشان خاطره‌انگیز است انتخاب بسیار بهتری است.

از آن‌ها بپرسید:

«کدوم آهنگ تو رو یاد دوران جوونی می‌اندازه؟»

پاسخ این سؤال می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی طولانی درباره خاطرات گذشته باشد.

آیا موسیقی می‌تواند به عملکرد شناختی سالمندان کمک کند؟

شواهد پژوهشی در این زمینه امیدوارکننده است، اما باید با احتیاط درباره آن صحبت کرد.

در یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل از مطالعات مربوط به افراد مسن مبتلا به اختلال شناختی خفیف یا دمانس، فعالیت‌های فعال موسیقایی مانند آواز خواندن یا نواختن موسیقی با اثر مثبت اما نسبتاً کوچک بر عملکرد شناختی همراه بود. برخی مطالعات نیز بهبودهایی در خلق‌وخو و کیفیت زندگی را گزارش کرده‌اند.

بنابراین بهتر است موسیقی را یکی از ابزارهای مکمل برای داشتن یک زندگی فعال بدانیم، نه روشی قطعی برای پیشگیری یا درمان آلزایمر.

موسیقی و سلامت روان سالمندان

سالمندان نیز مانند سایر افراد ممکن است اضطراب، افسردگی، استرس یا احساس تنهایی را تجربه کنند. تغییرات بزرگی مانند بازنشستگی، از دست دادن همسر یا دوستان، بیماری و کاهش ارتباطات اجتماعی می‌توانند بر سلامت روان اثر بگذارند.

موسیقی می‌تواند یکی از فعالیت‌هایی باشد که به ایجاد لحظاتی آرام‌تر و لذت‌بخش‌تر کمک می‌کند.

موسیقی و افسردگی

مطالعات مختلف، به‌ویژه در قالب موسیقی‌درمانی یا مداخلات ساختاریافته موسیقایی، کاهش علائم افسردگی را در برخی گروه‌های سالمندان گزارش کرده‌اند. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۳ که ۲۱ مطالعه و ۱۷۷۷ شرکت‌کننده را بررسی کرد، نشان داد موسیقی‌درمانی می‌تواند با کاهش علائم افسردگی و اضطراب در سالمندان مبتلا به افسردگی همراه باشد. با این حال، پژوهشگران همچنان بر نیاز به مطالعات باکیفیت‌تر تأکید کرده‌اند. (PubMed)

پس اگر والدینتان علائم افسردگی دارند، موسیقی می‌تواند یک فعالیت مکمل و لذت‌بخش باشد؛ اما نباید جایگزین مراجعه به پزشک یا متخصص سلامت روان شود.

موسیقی و اضطراب

در افراد مبتلا به دمانس نیز مطالعاتی درباره تأثیر مداخلات موسیقایی بر اضطراب انجام شده است. برخی مرورهای نظام‌مند کاهش اضطراب را گزارش کرده‌اند، اما نتایج همه مطالعات یکسان نیستند و نوع و مدت مداخله اهمیت دارد.

بنابراین بهتر است به جای اینکه بگوییم «موسیقی اضطراب را درمان می‌کند»، بگوییم:

موسیقی می‌تواند برای بعضی سالمندان، بخشی از یک برنامه حمایتی برای آرامش و بهبود حال روانی باشد.

موسیقی و خواب سالمندان

خواب با افزایش سن ممکن است دچار تغییر شود و بعضی سالمندان با مشکلاتی مانند سخت به خواب رفتن یا بیدار شدن‌های مکرر روبه‌رو شوند.

پژوهش‌های جدید درباره مداخلات مبتنی بر موسیقی و کیفیت خواب سالمندان نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند، اما میزان اطمینان به شواهد در همه مطالعات بالا نیست و موسیقی را نمی‌توان درمان اصلی اختلالات خواب دانست.

اگر والدینتان از موسیقی آرام قبل از خواب لذت می‌برند، می‌توانید آن را به بخشی از یک روتین آرام و منظم شبانه تبدیل کنید.

مثلاً:

• حدود نیم ساعت قبل از خواب، نور محیط را کمتر کنید.
• موسیقی آرام و موردعلاقه‌شان را با صدای مناسب پخش کنید.
• از صدای خیلی بلند پرهیز کنید.
• هم‌زمان استفاده از تلفن همراه یا محتوای استرس‌زا را کاهش دهید.
• اگر مشکل خواب ادامه‌دار است، علت آن را با پزشک بررسی کنید.

موسیقی می‌تواند فرصتی برای ارتباط اجتماعی باشد

یکی از ارزشمندترین جنبه‌های موسیقی برای سالمندان، فقط خود موسیقی نیست؛ آدم‌هایی هستند که موسیقی را با آن‌ها تجربه می‌کنند.

آواز خواندن در جمع، شرکت در کلاس موسیقی، حضور در برنامه‌های فرهنگی یا حتی گوش دادن به موسیقی همراه با خانواده می‌تواند فرصتی برای تعامل اجتماعی ایجاد کند.

پژوهش‌های مربوط به فعالیت‌های فعال موسیقایی در سالمندان مبتلا به اختلال شناختی یا دمانس نیز به پیامدهایی مانند مشارکت اجتماعی و سلامت عاطفی توجه کرده‌اند.

برای همین، اگر پدر یا مادرتان به موسیقی علاقه دارند، شاید یک کلاس موسیقی یا آواز گروهی انتخاب جذاب‌تری از گوش دادن تنها به موسیقی در خانه باشد.

آیا یادگیری ساز در سالمندی دیر است؟

خیر.

یادگیری یک ساز جدید می‌تواند یک فعالیت لذت‌بخش و چالش ذهنی باشد و هماهنگی میان توجه، شنوایی، حرکت و حافظه را درگیر کند.

البته نباید ادعا کرد که یادگیری ساز به‌طور قطعی باعث افزایش هوش یا جلوگیری از زوال شناختی می‌شود. شواهد درباره پیامدهای شناختی فعالیت‌های موسیقایی امیدوارکننده است، اما هنوز نمی‌توان برای همه سالمندان یک نتیجه قطعی تعیین کرد. (PubMed)

اگر والدینتان همیشه دوست داشته‌اند ساز یاد بگیرند، سالمندی می‌تواند زمان خوبی برای امتحان کردن آن باشد.

لازم نیست از همان ابتدا ساز پیچیده‌ای انتخاب کنند. مهم‌تر از سطح حرفه‌ای، لذت بردن از فرایند یادگیری است.

چه نوع موسیقی برای سالمندان مناسب است؟

هیچ نسخه واحدی برای همه سالمندان وجود ندارد.

موسیقی مناسب، قبل از هر چیز باید با سلیقه، خاطرات و شرایط خود فرد هماهنگ باشد.

برای مثال:

موسیقی سنتی ایرانی

برای سالمندانی که با موسیقی سنتی خاطرات زیادی دارند، شنیدن آثار آشنا می‌تواند فرصتی برای لذت و یادآوری خاطرات باشد.

ترانه‌های قدیمی و نوستالژیک

آهنگ‌های مربوط به دوران جوانی می‌توانند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره خاطرات، دوستان و اتفاقات گذشته ایجاد کنند.

موسیقی آرام

برای زمان استراحت یا ایجاد یک فضای آرام در خانه می‌توان از موسیقی ملایم استفاده کرد؛ البته انتخاب موسیقی باید کاملاً مطابق سلیقه فرد باشد.

موسیقی محلی و آیینی

برای برخی سالمندان، موسیقی محلی یا آیینی با هویت فرهنگی و خاطرات خانوادگی پیوند عمیقی دارد.

نکته مهم این است که «آرامش‌بخش بودن» موسیقی برای هر فرد متفاوت است. موسیقی‌ای که برای یک نفر آرامش‌بخش است، ممکن است برای فرد دیگری خسته‌کننده یا حتی ناخوشایند باشد.

چطور موسیقی را وارد زندگی روزمره والدینمان کنیم؟

لازم نیست برای استفاده از موسیقی برنامه پیچیده‌ای طراحی کنید.

چند ایده ساده:

یک فهرست پخش از آهنگ‌های موردعلاقه‌شان بسازید

از والدینتان بخواهید ۱۰ یا ۲۰ آهنگ موردعلاقه‌شان را نام ببرند و یک Playlist اختصاصی برایشان درست کنید.

درباره خاطرات آهنگ‌ها صحبت کنید

به جای اینکه فقط آهنگ را پخش کنید، درباره آن سؤال بپرسید:

«این آهنگ تو رو یاد چه کسی می‌اندازه؟»

«اولین بار کجا این آهنگ رو شنیدی؟»

«اون موقع چند سالت بود؟»

این گفت‌وگوها می‌توانند به یک تجربه مشترک و صمیمی تبدیل شوند.

با هم آواز بخوانید

اگر والدینتان دوست دارند، همراهی با آن‌ها هنگام آواز خواندن می‌تواند فعالیتی سرگرم‌کننده باشد. هدف، اجرای حرفه‌ای نیست؛ هدف لذت بردن و با هم بودن است.

موسیقی را به یک فعالیت اجتماعی تبدیل کنید

اگر والدینتان علاقه دارند، می‌توانید به دنبال کلاس موسیقی، آواز گروهی یا برنامه فرهنگی در شهر محل زندگی‌شان باشید.

این کار هم موسیقی را وارد زندگی آن‌ها می‌کند و هم فرصتی برای آشنایی با افراد جدید ایجاد می‌کند.

اگر والدینمان آلزایمر یا دمانس دارند چه؟

موسیقی ممکن است در این شرایط نیز به‌عنوان یک فعالیت حمایتی مورد استفاده قرار گیرد.

برای مثال، آواز خواندن یا گوش دادن به موسیقی آشنا می‌تواند برای برخی افراد تجربه‌ای لذت‌بخش باشد و در بعضی مطالعات با بهبود خلق‌وخو یا کاهش اضطراب همراه بوده است. با این حال، پاسخ افراد مبتلا به دمانس یکسان نیست و نوع، مرحله بیماری و شرایط فرد اهمیت زیادی دارد.

بهتر است از آهنگ‌هایی شروع کنید که فرد خودش دوست دارد و آن‌ها را می‌شناسد.

همچنین اگر موسیقی باعث ناراحتی، تحریک‌پذیری یا بی‌قراری شد، آن را متوقف کنید و نوع یا زمان پخش موسیقی را تغییر دهید.

یک نکته مهم درباره موسیقی‌درمانی

اگر هدف، استفاده از موسیقی به‌عنوان یک مداخله درمانی برای افسردگی، اضطراب، دمانس یا مشکلات رفتاری است، بهتر است این کار زیر نظر متخصص مربوط انجام شود.

موسیقی‌درمانی با «گوش دادن به موسیقی در خانه» یکسان نیست.

موسیقی ایرانی؛ پلی میان گذشته و امروز

برای بسیاری از والدین ایرانی، موسیقی فقط صدا و ملودی نیست؛ بخشی از خاطرات زندگی است.

ممکن است یک ترانه قدیمی، خاطره یک سفر خانوادگی، دوران مدرسه، یک دوست قدیمی، ازدواج، فرزندآوری یا سال‌های جوانی را زنده کند.

این ویژگی موسیقی می‌تواند برای فرزندانی که از والدینشان دور هستند نیز فرصتی ارزشمند ایجاد کند.

مثلاً می‌توانید از پدر یا مادرتان بخواهید پنج آهنگ موردعلاقه دوران جوانی‌شان را برایتان بفرستند و بعد یک فهرست مشترک بسازید.

این کار ساده می‌تواند بهانه‌ای برای ساعت‌ها گفت‌وگو درباره خاطراتی باشد که شاید قبلاً هیچ‌وقت درباره‌شان نپرسیده‌اید.

وقتی از والدینمان دور هستیم، موسیقی چطور می‌تواند ما را نزدیک‌تر کند؟

اگر در کشور دیگری زندگی می‌کنید، شاید نتوانید هر روز کنار والدینتان بنشینید و با آن‌ها موسیقی گوش کنید.

اما می‌توانید از فاصله دور هم این تجربه را با آن‌ها شریک شوید.

مثلاً:

• برایشان یک Playlist مشترک بسازید.
• یک آهنگ قدیمی را برایشان بفرستید.
• در تماس تصویری با هم یک آهنگ گوش کنید.
• از والدینتان درباره موسیقی دوران جوانی‌شان بپرسید.
• اگر به کلاس موسیقی علاقه دارند، برای پیدا کردن یک کلاس مناسب در شهرشان کمک کنید.

گاهی یک آهنگ می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی طولانی باشد؛ گفت‌وگویی که شاید بیشتر از خود آهنگ ارزش داشته باشد.

باماجان و پیدا کردن فعالیت‌های موسیقی برای والدین

اگر والدینتان به موسیقی علاقه دارند و دوست دارند در کلاس یا فعالیتی مرتبط با موسیقی شرکت کنند، لازم نیست حتماً منتظر بمانید تا یک دوره مشخص در لیست برنامه‌های باماجان قرار بگیرد.

می‌توانید نوع فعالیت و شهر موردنظر را به باماجان بگویید تا برای پیدا کردن گزینه مناسب در همان شهر جست‌وجو کنیم.

برای مثال:

«برای مادرم در تهران دنبال کلاس آواز گروهی هستم.»

یا:

«پدرم در شیراز به یادگیری دف علاقه دارد. می‌خواهیم یک کلاس مناسب برای سالمندان پیدا کنیم.»

ما بر اساس موضوع و شهر موردنظر، گزینه‌های موجود را بررسی می‌کنیم و در صورت پیدا شدن دوره مناسب، اطلاعات آن را در اختیارتان قرار می‌دهیم.

یک آهنگ، یک خاطره و یک فرصت برای باهم بودن

موسیقی قرار نیست جای درمان پزشکی یا مراقبت تخصصی را بگیرد؛ اما می‌تواند بخش ساده و لذت‌بخشی از زندگی سالمندان باشد.

یک آهنگ آشنا ممکن است خاطره‌ای قدیمی را زنده کند. یک آواز گروهی می‌تواند زمینه آشنایی با دوستان جدید باشد. یادگیری یک ساز می‌تواند تجربه‌ای تازه ایجاد کند و گوش دادن به موسیقی موردعلاقه ممکن است لحظاتی آرام‌تر در روز بسازد.

برای فرزندانی که از والدینشان دور هستند، موسیقی یک فرصت دیگر هم دارد:

می‌تواند راهی برای با هم بودن، حتی از فاصله دور، باشد.

شاید بد نباشد همین امروز از پدر یا مادرتان بپرسید:

«اگه بخوای فقط یک آهنگ از دوران جوونیت رو دوباره گوش بدی، کدومه؟»

ممکن است پاسخ این سؤال، شما را به داستانی ببرد که سال‌ها منتظر شنیده شدن بوده است.

سوالات متداول

آیا موسیقی برای حافظه سالمندان مفید است؟

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که فعالیت‌های موسیقایی می‌توانند با بهبودهایی در برخی جنبه‌های عملکرد شناختی همراه باشند، اما شواهد درباره تأثیر موسیقی بر حافظه یکدست نیست. موسیقی را نباید درمان قطعی مشکلات حافظه یا آلزایمر دانست. (PubMed Central (PMC))

آیا موسیقی می‌تواند افسردگی سالمندان را کاهش دهد؟

برخی مطالعات و فراتحلیل‌ها نشان داده‌اند که موسیقی‌درمانی و برخی مداخلات موسیقایی می‌توانند علائم افسردگی را در سالمندان کاهش دهند. با این حال، موسیقی باید به‌عنوان یک مداخله مکمل در نظر گرفته شود و جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی افسردگی نیست. (PubMed)

چه موسیقی‌ای برای سالمندان بهتر است؟

موسیقی مناسب برای هر سالمند متفاوت است. معمولاً موسیقی‌ای که فرد دوست دارد و با خاطرات مثبت او ارتباط دارد، انتخاب خوبی است. لازم نیست حتماً موسیقی کلاسیک یا موسیقی آرام باشد.

آیا موسیقی برای سالمندان مبتلا به آلزایمر هم مناسب است؟

موسیقی می‌تواند برای برخی افراد مبتلا به آلزایمر یا دمانس فعالیتی لذت‌بخش و حمایتی باشد و در برخی مطالعات با بهبود خلق یا کاهش اضطراب همراه بوده است. پاسخ افراد متفاوت است و باید موسیقی متناسب با علاقه و شرایط فرد انتخاب شود. (PubMed)

آیا یادگیری ساز در سالمندی مفید است؟

یادگیری ساز می‌تواند فعالیتی لذت‌بخش باشد و هم‌زمان توجه، شنوایی، حافظه و هماهنگی حرکتی را درگیر کند. با این حال، نباید ادعا کرد که یادگیری ساز به‌طور قطعی از زوال شناختی جلوگیری می‌کند.

آیا گوش دادن به موسیقی قبل از خواب مفید است؟

برخی پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که مداخلات مبتنی بر موسیقی ممکن است به بهبود کیفیت خواب برخی سالمندان کمک کنند، اما شواهد هنوز قطعی نیست. اگر مشکل خواب مداوم است، بهتر است علت آن با پزشک بررسی شود. (PubMed)